DAG'ın Odak Düzlemi Aygıtları: KORAY, DIRAC, PLACID ve DAGOS

Bir teleskobun ana aynası ışığı toplar; bu ışığı ölçülebilir veriye çeviren aygıtlar ise teleskobun görüntüyü oluşturduğu yerde, odak düzleminde bulunur. Kameralar, tayfçekerler, koronagraflar ve kalibrasyon düzenekleri bu gruba girer. Doğu Anadolu Gözlemevi'nin 4 metrelik DAG400 teleskobu için kurumun yayımladığı listede dört aygıt öne çıkar: KORAY, DIRAC, PLACID ve DAGOS. Aşağıda her birinin görevi, kurumun teknik tablolarındaki değerlerle birlikte özetleniyor.

KORAY: görüntüyü sabit tutan alan döndürücü

DAG400 alt-azimut kurguya sahiptir. Bu kurguda teleskop bir hedefi izlerken odak düzlemindeki görüntü yavaşça kendi çevresinde döner; uzun pozlarda bu dönüş yıldızların iz bırakmasına ve görüntünün bulanıklaşmasına yol açar. KORAY (K-mirror Optical RelAY), bu dönüşü dengelemek için kullanılan K-aynası yapısında bir alan döndürücüdür. K-aynası, K harfini andıran bir düzende yerleştirilmiş üç aynadan oluşur; düzenek döndürüldüğünde görüntü, düzeneğin dönüş açısının iki katı kadar döner.

Kurum sayfasındaki değerlere göre KORAY en fazla saniyede 5 derece hızla dönebilir, ±170 derecelik bir açı aralığında çalışır ve açısal hassasiyeti ±0,1 derecedir. Optik eksene göre yer değiştirme 250 mikrometre, aygıtın görüş alanı yarıçapı ise 3,5 yay dakikası olarak verilmiştir.

DIRAC: uyarlanır optikli kızılötesi kamera

DIRAC (DAG Infra Red Adaptive-Optics Camera), kırınım sınırında yakın kızılötesi görüntüleme için tasarlanmış bir kameradır ve ışığını ya uyarlanır optik modülünden ya da koronagraftan alır. Kurum, uyarlanır optikle desteklenen böyle bir kızılötesi görüntüleyicinin, ince ayrıntının önem taşıdığı pek çok farklı araştırma konusuna hizmet edebileceğini belirtir.

Kameranın dedektörü Teledyne H1RG'dir ve 18 mikrometrelik piksellerle 1016 × 1016 piksel içerir. Çalışma aralığı 0,9–2,4 mikrometredir. Piksel başına 33 milisaniye-yay ölçeğiyle görüş alanı 33″ × 33″ olur. Okuma gürültüsü 18 elektron, karanlık akım piksel başına saniyede 0,1 elektronun altındadır. Altışar yuvalı iki filtre teker bulunur: ilki Y, J, H ve K geniş bant filtrelerini ve kullanıcıya ayrılmış iki yuvayı, ikincisi bu dört bandın her biri için dar bantlı sürekli ışınım (continuum) filtrelerini, bir karanlık konumunu ve göz bebeğini görüntülemeye yarayan bir merceği taşır.

PLACID: programlanabilir koronagraf

Parlak bir yıldızın hemen yanındaki sönük bir gezegeni ya da toz diskini görebilmek için yıldızın ışığını bastırmak gerekir; koronagraf bu işi yapan aygıttır. PLACID (Programmable Liquid-crystal Active Coronagraphic Imager), kurumun tanımıyla uyarlanabilir bir yıldız koronagrafıdır. Aygıtın merkezinde, ışığın fazını piksel piksel değiştirebilen sıvı kristal bir uzamsal ışık modülatörü (SLM) bulunur; bu sayede koronagraf maskesi fiziksel olarak değiştirilmeden yazılımla yeniden biçimlendirilebilir. Kurum, bu uyarlanabilirliğin aygıta hem ulusal hem uluslararası ölçekte önemli bir yer kazandırdığını vurgular. PLACID, optik yolu odak düzlemi aygıtları arasında yönlendirebilen bir düzenek de içerir.

Teknik tabloya göre PLACID, H (1,63 mikrometre) ve Ks (2,15 mikrometre) bantlarında çalışır. SLM'nin çözünürlüğü 1920 × 1152 pikseldir. Görüntülerde yarı yükseklikteki tam genişlik (FWHM) H bandında 85, Ks bandında 115 milisaniye-yaydır; bu değerler 4 metrelik aynanın bu dalga boylarındaki kırınım sınırıyla uyumludur. Kontrast, yıldızın merkezinden 2 λ/D uzaklıkta 1,1 × 10⁻²'nin, 5 λ/D uzaklıkta 5,3 × 10⁻³'ün altında verilmiştir. Toplam optik geçirgenlik yüzde 22'nin üzerindedir.

DAGOS: optik benzetici

DAGOS (DAG Teleskobu Optik Simülatör), gökyüzüne bakmadan teleskobun ışığını taklit eden bir test kaynağıdır. Bütün odak düzlemi aygıtları için kalibrasyon görüntüleri üretir; hizalama sınamaları ve sistemin sürekliliği için pek çok dalga boyunda ve görüş alanının farklı noktalarında yapay kaynaklar sağlar. Aynı zamanda DAG400'e ileride eklenecek yeni optik sistemlerin denenebileceği bir test ortamı sunar. Kurum sayfasına göre DAGOS, uyarlanır optik sistemi ve koronagrafın ardında çalışacak biçimde sisteme bağlanacaktır.

Aygıtlar birlikte nasıl çalışır?

Bu dört aygıt bir zincirin halkaları gibi düşünülebilir. KORAY, alt-azimut kurgunun doğurduğu görüntü dönüşünü giderir. Uyarlanır optik sistemi TROIA, atmosferin bozduğu dalga cephesini düzeltir. PLACID gerektiğinde parlak yıldızın ışığını bastırır, DIRAC ise ortaya çıkan keskin kızılötesi görüntüyü kaydeder. DAGOS da zincirin her halkasının doğru hizalandığını ve kalibre edildiğini denetlemeye yarar. Kurumun tarihçe sayfasına göre gözlemevinin hizmetleri ışıkölçüm ve koronagrafiyle başlayacak, tayf gözlemleri bunları izleyecektir.

Kaynaklar

• DAG400 Teleskobu · Türkiye Ulusal Gözlemevleri (trgozlemevleri.gov.tr)
• Tarihçe · Türkiye Ulusal Gözlemevleri (trgozlemevleri.gov.tr)

Son erişim: 24 Eylül 2026.